Safegaurding the Newahs in their own native land – Self-rule with supreme right to decision making

Views
by Binod Saymi (Ala), Florida, USA

Summary
Many Newahs, as naturally as any one else living inside any capital of a country, boast of their habitation in and suburbs of Nepal’s capital city of Kathmandu inside the Nepal Mandala area where several Newah states existed before Prithvi Narayan Shah of Gorkha invaded and his descendants continued ruling present Nepal until April 2006 when the last king Gyanendra was dethroned by the Second mass uprisal against monarchy. But since the invation 240 years ago, native language, culture and heritage of Nepal Mandala have been destroyed to the extent that Newahs will have to fight for their survival in their own native land. Their mother tongue, Nepal Bhasa has been banned from government usage, no government school in that language (as a result, most of Newah teenagers of today do not speak their mother tongue, Nepal Bhasa any more), all local cultural assets are controlled by the government and even festivals are regulated. Ousiders have moved into the extent that no Native Newah getting elected from local electorates. Those who get elected raise no voices for the benefit of the language, culture and the area they have occupied “legally”. Binod Saymi, who has recently moved to Florida for his graduate studies looks into how and why this has happened and proposes solution to the problem in Nepal’s inspiring part of Nepal Mandala.
– The Newah

Full View in Nepal Bhasa
राजधानीं न्हुया पतिचिपिँ नेवाःत न्हना मवनेमा
(नेवाः अस्तित्व ल्यंकेतः आत्मनिर्णय व अग्राधिकार सहित जातिय स्वशासन)

ने.सं. ११२८ गुंलागा ५, बिहिवाः
नेपाःया छथ्वः आदिवासी जनजाति नेवाःत नेपाःया राजधानीया मू वासिन्दा जुइ दया न्हाय् तःपु जुइ। खः, “राजधानी” धैगु खँग्वःहे उजोगु गन सकसिया मिखा, पलाः न्हापाँ वनी। अएनं, २४० दँ तक्क पिनेँ वःपिसँ गुकथँ नेवाः नापं सकलेँ आदिवासी जनजाति, मधेसी, दलिततयेतः निगूगु तगिंया नागरिक कथँ हेपेयाना तल, व घाः गुलि हियु, गुलि स्याः, घाःलाःपिन्सँ जक स्यू, घाःयाःपिन्सँ थुइ मखु। नेपालमण्डलया येँ नेपाःया राजधानी, गुकीँ नेवाःयात पतिचिंक न्हुया जूगु तच्वःगु घाः नेवाःयाके दु। नेपाल मण्डलवासी नेवाः आदिवासी जनजातियात राजधानी लिक्कसं दया वःगु लवःया ल्याचाःतये मलायेकँहे नेवाःतयेतः राजधानीं न्हुया साउँ नापं चब्बूगु दु। थौं नेवाः थःगु अस्तित्व ल्यंकेत तकं संघर्ष याय् माःगु ई थ्यंक वल। नेवाः नेपालमण्डलं न्हना मवनेमाः।

नेपालमण्डलय् गैरनेवाःतये खुसिबाः
गोरखाया जुजु पृथ्वीनारायण शाहं (ने. सं. ८८८) सँ, नेपाल मण्डलयाता यात लाकाकाल। थ्व आक्रमण, पृथ्वीनारायणया नितिं वैगु जीवनया दकलय् तःधंगु विजय सावित जुलसा, नेपालमण्डलया नेवाःतयगु हाकुगु न्हिया घःचा उखुन्हु निसेँ हे तुल। झीगु राज्यत लाकाकाये धुंका पृथ्वीनारायणँ वैगु राज्य गोरखायात राजधानी मयासें नेपालमण्डलया येँ यात राजधानी यात। छाय् अथेयात? “खुँयाके तःता बुद्धि” धाइथेँ, नेपालमण्डल थाय् चकंगु, बाँलागु, सुसंस्कृत थाय् जूगु हुनि जक मखुसे, छहाः सासः ल्हाना थःगु अस्तित्व मालाच्वंने माःगु थौँया नेवाःतयेगु अवस्था, राजधानीं ल्हाना पतिचिपिँ नेवाःत नेपालमण्डलय् हे मालेमाःगु ई थ्यंगु खने बले खुँयाके तःता बुद्धि दूगु खँ उसिँ दना वः।

पृथ्वीनारायणं नेपाः लाकाकाये धुंकानं नेवाःतयेतः दुःख बीगु मत्वःतू। नेपालमण्डलया छेँ बुँ पृथ्वीनारायणं थः सहयोगीतयेतः सिरपाः कथं इनाबिल। थः मनूतयेतः वं नेपालमण्डलय् च्वं वयेतः उत्साहित यात। थुकथं ने.सं ८८८ निसें नेपालमण्डलय् नेवाःतयेगु थःगु राज्य मदयेवं छगू तःजिगु सुसंस्कृत नेवाः जातिया विकासय् खतँ नल। पृथ्वीनारायण शाह निसेंहे नेपालया शासक वर्गं नेपालमण्डलया येँयातः राजधानी यासें थः समर्थकतयेतः नेपालमण्डलय् तये हयेगु क्रम तःजियाना हल। थुकथं गैरनेवाःत नेपालमण्डलय् दुहां वयेगु ल्याः आपा जुया वल। बिज्ञानया विकास क्रम लिसेंलिसें झं तच्वया वःगु खनेदु। राजधानी दूगु हुनिं केन्द्रीकृत सरकार जूगु हुनिं साधन व स्रोत सम्पन्न थाय् जुया ब्यूगु हुनिं नेपालमण्डलय् च्वं वैपिं बर्खाया खुसिबाः दुहां वःथें दुहां वल। थौं तक झीसं चायेक चायेकँ थ्व ३० – ४० (स्वीदँ – पीदँ)या दुनेहेनं येँ , यल व ख्वप दुने जक स्वःसाँ न्हापाँ दुहाँवःपिँ अप्वःथेँ येँय् च्वन। वयां ल्यू येँ भचा थाय् मगाःथें च्वनेवं येँया लिक्कलाःगु यले च्वँवन। आः यलेनं यक्वथाय् मदुथेंजुयेवं पिनें दुहाँवःपिं मनूत आः ख्वप पाखेर न्ह्याः वनाच्वंगु दु।

धाये, सछिम्ह जक नेवाःत दु थाय् च्याम्ह झिम्ह गैरनेवाः च्वँवःसा, नेवाःतयेतः छुं गनं पाइमखु, नापं थासँनं फयेफै। आःला १३ लाख नेवाः जक दु थाय् १९ लाखः (तामाङ जाति त्वःता) गैरनेवाःत पिनें नेपालमण्डलय् च्वं वये धुंकल। थौंया बागमतीया अवस्था व नेवाः झीगु, नेपालमण्डलया अवस्था पायेछि उथें खने दया वः। बागमतीइ नं भचा भचा उगुथुगुं ल्वाकज्या तले बागमतीया वातावरण मस्यँसे बागमती हे जुयाच्वनी। तर बागमतीया खुसिया लः सिबे अप्व हे फोहर, धः, चःबिया लः बागमतीइ क्वफायेवं बागमतीया वातावरण गथे जुयाच्वन झी सकसिनं थौं खनाच्वनागु हे दु।

नेपालमण्डलय् नेवाः अल्पमतय्
झीगु देःसे, जनसंख्याया ल्याखं स्वयेबलय् जातजाति कथं क्षेत्री वयांल्यू ब्रम्हुत आपाः खने दुसाँ, उपिँ निगुजातं स्वाःसां नेपाःया मुक्कँ जनसंख्याया २८ प्रतिशत जक दु। थुकथं ३० प्रतिशत स्वया म्हो मनूतयेसँ नेपाःया ७० प्रतिशत स्वया अप्व आदिवासी जनजाति, दलित व मधेसीतयेतः थौंतक शासन याःगु यातं। झी आदिवासी जनजाति, दलित व मधेसीतयेतः चिचिधंगु पुचः पुचः जूगुलिं व माःहनाः दने मफुगुलिंनं, उमिसं अथे झीतः शासन याये फूगु खः। नेपाःया जनसंख्याय् झी नेवाःत ५.५% जक दु। थथे धाये बलय् धाय् १००म्ह नेवाः नेपालय् दूसा ५१५म्ह क्षेत्री व ब्रम्हुत नेपालय् दु। १००म्ह नेवाः मध्ये नं ६६म्ह नेवाःत जक नेपालमण्डलये च्वनाच्वंगु दनी। आः ६६म्ह नेवाः च्वनाच्वंगु नेपालमण्डलय् ५१५म्ह क्षेत्री व ब्रम्हुत मध्ये ६७म्ह (मुक्कं क्षेत्री व ब्रम्हुया १२.७%) जक नेपालमण्डलय् च्वँवःसां इमिगु बहुमत जुइगु पक्का हे जुइ धुंकल। (थन क्षेत्री व ब्रम्हुत बाहेक मेगु जातजाति दुहां वःगु ल्याचा यानागु मदुनि। छाय् धाःसा मेगु जातजाति दुहाँवया नेवाःयात गुगुँ क्वतेलेगु ज्या याःगु मदु, व नेवाः स्वयाः इपिँ अप्वः जूवःगुनं मदु।) थुकथं राजधानी येँ जूगु हुनिंनं, गुलि राजधानिया विकाश जुल, व क्रम लिसेलिसें नेपालमण्डलया नेवाःतनं उलि हे ल्याखं याकनं याकनं अल्पमतय् लाः वनाच्वंगु दु। झीसं चायेकचायेकँ थ्व हे ३०दँया दुनेहेनं गुलि अस्तब्यस्तगु छेँ दना हल। उलिं मगाना सुकुम्वासीया नामय् खुसि सिथय् गुलि थायबाय् इना बिल। (सुकुम्वासीया नामय् नेपालमण्डलया थाय् बाय् छाय् इनाबिल धैगु खँय् अध्ययन यायेमाःगु खनेदया वःगु दु।) नेपालमण्डलय् अस्तब्यस्त छे दंके बीगु, खुसि सिथया थाय् बाय् दक्वं इना बीगु नेवाःया इच्छा मखु।

थौं नेपालमण्डलय् नेवाः माले माःगु अवस्था थ्यनाच्वंगु दु। थौं नेवाःतयेगु छगू छेँजः दुसाः जःखः पिनें च्वँवया च्वँपिनिगु स्वंगू प्येंगू छेजः जुइ धुंकल। नेपालमण्डलय् आखः ब्वनेत दुहां वःपिं जुइमा, बाय् ज्यायायेत, ज्या मालेत, सुबिधाया निति च्वँवःपिं न्ह्याम्ह जुइमा, चुम्बकं साला तःथें सुं हानं लिहांमवं। थन वयेवं थनहे छेँ दयेकल। थन हे भोट कुर्केगु नाँ धलखय् इमि थःगु नां नं दुथ्याकल। चुनाबय् इपिँ हे दन। चुनावयनं इमिसं हे त्याके फइगु तकं नेपालमण्डलय् नेवाः स्वया गैरनेवाःत अप्वः जुइधुकल। थनया आदिवासी धाःपिं नेवाः अल्पमतय् लाःवने धुंकल। झीपिँला छूँ याये मफुपिँ, निरीह प्राणी जुया पुलुपुलु स्वयाच्वनेमाला वयेधुंकल। थुकथं नेपालमण्डलय् चुनाव त्याकीपिँ न्ह्यागु पार्टियापिं जुइमा दक्व दक्व धैथें व हे खय् ब्रम्हुत जक। अथे धैगु झीगु नेपालमण्डलय् नेवाःयात शासन याइपिं न्ह्याबलेँहे खय् ब्रम्हुत हे जुया च्वन। थज्यागुहे लकस खय् ब्रम्हुतयसं मेगु जनजाति, मधेसीतयेगु थासेनं दयेकातःगु दु।

नेपालमण्डल न्ह्यंगु थौंया मध्यमाञ्चल बिकाश क्षेत्रया १२ गु जिल्लाया नेवाः लागाँ चुनाव त्याका वःपिँ कांग्रेस, कम्युनिष्ट न्ह्यगु पार्टिया थजुइमा आदिवासी जनजातितयेगु नितिं सिन्का छपूनं गबलें त्वःथुगु मदु। बरु झीतः लिखतं लाकामं च्वाःना च्वंगु दु। नेपालमण्डलं तःतःधं धाःपिं कांग्रेस, कम्युनिष्ट नेतात त्याना वल अथेसाँ अहं नेपालमण्डलया आदिवासी जनजाति नेवाःतयेगु गबलें च्युता काःगु मदु। अझ झीतः जाति, भास, धर्मया समान अधिकारया खँ ल्हाये मदु, छिपिँ साम्प्रदाइक तत्व धकाः म्वाय् चुइका हइ। थुकथं थुपिं पार्टितयेसँ झीतः छ्येलेगु सिबें छुँ याःगु मदु। नेवाःत, पार्टिया चुनाव प्रचारयनं, पार्टिं चुनाव त्याकू थासेनं धिम्हे, धाः, नाय् खीँ थाः वनेगु , जुजुया बुन्हि धाल अननं खेँ धौ सगँ ज्वना लायकुलिइ समेबजि छाः वनेगु थुजोगु ज्याय् का छ्यला तल। आदिवासी जनजाति मधेसीतयेगु अधिकारया खँ ल्हाना ज्यानं याना बिइपिं छूनं पार्टि मदु। नेपाली कांग्रेसला जाति, भास, धर्म आदि आदिया खँ ल्हायेगु धालकिहे ताप जुइधुंकि। नेपाली कांग्रेसया बःतकँ जातजाति, भासभासीतयेतः मदु। एमाले जुलं खः खः का, सकसितं समानता दयेमा धकाः सकलें जातजाती भासभासीतयेतः बल्छिँ न्या क्यंकुथें क्यंकाः पकापक न्या लाना नइपिँ। थुपिँ एमालेला झनहे ग्यानापुपिँ। पिचुगु खँ ल्हाना मुलय् कया गः कीपिँ। आः ल्यंदनी माओवादी, थुमिसं छु याइ स्वये अझं ल्यँदनी।

थन छताः खँ लुमँसे वल। अथेहे स्वदँति न्ह्यवः जुइमाः, देश आः विकेन्द्रीकरणय् वनेमाः धैगु खँ जुयाच्वँबले छम्ह ब्रम्हु पासां धाःगु खँ, “बिकेन्द्रीकरण खोजे दिइ दिने नी, नेवारले असन भित्र राज गरी बस्छ, असन भित्रै रमाउन्छ। असन भन्दा बाहिरत हाम्रै बहुमत छ नी।” हः पायछि थुजोगु हे ब्यबहार यायेगु व याना वयाःच्वंगु स्वयाच्वंगु दु थौंतकया कांग्रेस कम्युनिष्ट धाःगु पार्टितयेसँ। थुकथं झी थःगु नेपालमण्डलय् अल्पमतय् लालाँ वनेगु खःसा कन्हे असनय् तकं नेवाःनं चुनाव त्याकी धका धाये फैमखु।

चुनाव त्याका वःपिँ पार्टिया मनूतयेगु पहः नं झीसं यक्व स्वये धुन। घ्यःथें नायूगु खँ ल्हासाँ, खय् ब्रम्हुतयेसँला झीथें जापिं जातजातिया भीँ ला याइहे मखु। थ्वला त्वता छ्वये धाये, कांग्रेस कम्युनिष्ट पार्टिं त्याना वःपिँ नेवाःतयसंनं जातजातिया समान अधिकारया ज्याखँ याइ धका भलसा काये थाकू। छायधाःसा इपिँला पार्टिं निर्देशीत नेवाःत जुल। थथे् नेवाः घाः थुम्ह नेताः जुइतला नेवाः ज्याकःमि जुया ज्या याना जुम्ह हे जुसा तिनि सना हाला जुइ। थौंतकया नेपाःया नेतातयेगु चहःपहः सकसिनं खनाच्वंगु थ्व हे खः। न्ह्यागु थजुइमा आःइलं फःपुले धुंकूगु दु, न्ह्याम्ह न्ह्याथाय् न्ह्यगु पार्टियाम्ह नेवाः जूसां आःथःगु भूमिया नितिं जायेगु ई थ्यंक वःगु दु।

पृथ्वीनारायण शाहनं झीगु नेपालमण्डल लाका काःसां निसें झीगु नेपालमण्डलय् नेवाः शासन सत्ता मदु, झीत सदां खय् ब्रम्हुबादं शासन यानाच्वन। थौंतकया अवस्था थ्यं बलय् नेपालमण्डलय् नेवाः स्वयां अप्व पिने नं वःपिं गैरनेवाः दयेके धुंकगु अवस्थाय् नेवाः नं थौं थःगु अस्तित्व ल्यंकेत तकं संघर्ष यायेमाःगु जुया वल। तःधिकःम्ह न्यां चिधिकम्ह न्या नइथें, थौं झीगु भाय् नया बिल, कन्हे संस्कृति नइ, उलिजक मखु झीगु जाति हे नया छ्वयेत सनाच्वन। थ्व इलय् नेपालमण्डलय् गैरनेवाःत स्थाई बसोवासया नितिं दुहां वइगु निरन्तरतायात याकनं त्वाल्हाये मफत धाःसा कन्हे नेपालमण्डलय् नेवाः माले माःलीगु ई वइ तिनी। गथेकि अमेरिकाया मू आदिवासी रेड इन्डियन खः, अमेरिका धैगु देस लुइकूगु हेनं न्यासः दँ तिनि दत, अथेसाँ थ्वहे न्यासः दँया दुनेनं अमेरिकाय् रेड इन्डियन माले माःगु ई वये धुन्कल। राज्य सत्ताय्, प्रशासनय् उमिगु ल्हाः गन दु मालेमाः। थुकथं हे राजधानीं न्हुया पतिचिंपिं नेपालमण्डलया नेवाः जाति बिनाश जुजुँ वयाच्वंगु चायेके। राजधानिया, विकाश क्रम गुलि याकनं याकनं च्वन्ह्याना वल उलिं हे ल्याखय् गैरनेवाःतयेगु खुसिबा दुहां वया नेवाः थःगु भूमिई अल्पमतय् ला ववं जाति हे बिनाश जुइथें जाःगु ग्यानापुगु अवस्थाय् साला यंकातःगु दु। उकें, राजधानी दूगु थाय् “नेपालमण्डल” धकाः ग्वाय् पुयाच्वनेगु नापँ, राजधानी जूगुया ल्याखं गुलि अप्वः ल्याखय् नेवाः अस्तित्वय् संकट वल धैगुनं वाः चायेके।

नेवाः अस्तित्वय् संकट
‌* गुलि ल्याखय् नेपालमण्डलय् खय् ब्रम्हु अप्वः दुहां वल उलि हे ल्याखय् नेपालमण्डलय् उमिसं खय् ब्रम्हुवाद झीत क्वचिना हइच्वन।
* नेपालमण्डलय् चुनाव त्याकिपिं खय् ब्रम्हुत जुया वल।
* खय् ब्रम्हुवाद तच्वकं बयबय् जूगु हुनिं झी यक्वस्यांनं थःथःगु मां भाय् ल्हायेगु त्वताः हल।
* नेवाःनं थःगु नेपालमण्डलय् नेवाः माले माःगु अवस्था वल।
* नेपालमण्डलय् नेवाः धस्वाक दने मफया वल।
* नेपालमण्डलय् नेवाः स्वया खय् ब्रम्हु अप्वः जुया नेवाः अस्तित्वय् संकट वल।

मुक्कं ५.५%जक दुपिं झी नेवाः जाति, अले नेवाः स्वया अप्वः खय् ब्रम्हुत नेपालमण्डलय् च्वं वःगु अवस्थाय् व छपाः भोटं त्याइ बुइ जुइगु चुनावय् नेवाःतयेसँ नेपालमण्डलय् थःगु अस्तित्व गथे ल्यंके फै। अथेयायेतः छु यायेमा धकाः आः हे बिचा यायेमाः। दुग्यंक बिचाः यायेमाःगु ई वये धुंकल।

आत्मनिर्णय व अग्राधिकार सहित जाति, भासीक व क्षेत्रीया स्वशासन
झीसं नेपाःया बिभिन्न ईया शासकतयेगु क्षेत्र, अञ्चल, जिल्ला विभाजननं स्वयेधुन, २४० दँया शाहतयेगु राज्य काल – राणा, पञ्चायत नापं बहुदलीय प्रजान्तन्त्रनं स्वयेधुन। अहं गबलेंनं नेपाः देय् सकलें जातजाति, भासाभासी व धर्मया दे मजूनि। थौं सकलें नेपाःमिपिन्सं नेपाः जिमिगुनं खः धका सकसियां नुगलय् स्वचाकेगु आः संघिय लोकतांन्त्रीक गणतन्त्र नेपालय् आत्मनिर्णय व अग्राधिकार सहित जाति, भासीक व क्षेत्रीया स्वशासन हे जक छगू धिसि लाःगु पलाः दनि। नेवाः नं थःगु आदिभुमि नेपालमण्डलय् थःत ल्यंकेत आः संघिय लोकतांन्त्रीक गणतन्त्र नेपालय् आत्मनिर्णय व अग्राधिकार सहित जातिय स्वशासन दुने नेपालमण्डल प्रदेश दयेका जक नेवाः नं अस्तित्व ल्यके फैगु जक विकल्प दनि। महेन्द्रंथें ७५ जिल्ला वर्गिकरणया नामय् सकलें जातजातितयेतः उमिगु भूमिइ फयांफछि अल्पमतय् तया छ्यालब्याल याथें याना देय् थहां वने फैमखु धैगुला सकसिनं थुइका हे काःगु दु। अथेतुं हे पञ्चायतया न्यागु विकाश क्षेत्र थें हिमाल, पहाड, व तराइ ल्वाक छ्याना प्रदेश दयेकेगु नं जातजातितये उपिं छथाय् मतसें कुचा थलेगु कुतः खः। थुजोगु प्रदेश न्हुगु नेपालय् दयेकेगु कुत यात धाःसा झी नेवाः जक मखु गुगुं आदिवासी जनजाति, मधेसीत थःगु भूमिइ मुक्तगु सासः ल्हाये खनीगु आस याये थाय दइमखु। हाकनं छक न्हु कथंया खय् ब्रम्हुवादं सकल जातजातियात राज याइगु चक्र ब्युहलय् तक्यंकेफु।

क्वचाखँ
नेपाःया संघात्मक राज्यया दुने प्रादेशीक विभाजनया मू आधार धयागु आत्म निर्णय व अग्राधिकार सहितया जाति, भास व क्षेत्रीय स्वशासनं जक न्हूगु नेपाः जुइफै। नापं थुगु न्हूगु नेपालया “नेपालमण्डल” नेवाः प्रदेशं जक नेवाः नं थःत वयाच्वंगु अस्तित्वया संकटं तापाके फै। थुकथं हे सकल नेपाःमि पिन्सं थःथःगु आदि भुमिइ थःगु म्हसिका ल्यंके फै।

बहुजाति, बहुभास व बहुधार्मिक देय् नेपालय् हाकनं छकः महेन्द्रं थें सकल जातजातियात छ्यालब्यालयाना कुचाकुचा यायेत ७५ जिल्ला दयेकुथें हिमाल पहाड व तराई ल्वाकछ्याना प्रदेश दयेकल धाःसा वा उजोगु हे गूकथँया ग्वसाः ग्वल धाःसा, नेपाःया नितिं हानं छगु तःधंगु हे दुर्भाग्य जुइफु।
– बिनोद सायमि (आल)
[email protected]

छिगु कमेन्ट् च्वयेतः थन क्वसँया comments सँ क्लिक याना दिसँ। ब्यक्तिगत पौ बिनोद जुयागु ईमेःले तप्यंक छ्वया दिसँ। नापँ छिगु बिचाः (च्वसू, चिनाखँ इत्यादी) यातनं लसकुस दु। माःगु सम्पादन थनँ जुइ।